الايمان لايَعرف بالقياس و لا يدرك بالحواسّ و لايشبه بالناس موصوف بالآيات ، معروف بالعلامات » « 1 » ديدگان او را به بينايى چشم نبينند ولى دلها او را به حقيقت ايمان ديده اند . با قياس ( به مخلوقات ) شناخته نشود و با حواس درك نشود و شبيه مردم نيست . با آياتش توصيف و با علاماتش شناخته شده است . و مى فرمايند : « ما كنت اعبد ربّاً لم اره » « 2 » من آن نيستم پروردگارى را كه نديده ام بپرستم . و در اينجا دو نكته وجود دارد كه ناچاريم به آنها اشاره كنيم : اول اينكه در روايات آمده است آنچه كه تجلى نموده ، نورى از انوار حقيقت محمديه محموديه ( ص ) بوده است كه معدن كل خير و افاده است و دوم اين كه بعضى از اهل عرفان گفته اند : مقصود از جبل در اينجا همان انيّت و منيّت است كه با رويت متلاشى گرديد كه در خطبه كتاب نيز بدان اشاره شد و چنين تأويلى در عين باقى ماندن تفسير مربوطه به شكل خود ، بعيد نيست و در روايات نيز بدان اشاره شده است . پس دقت نما . و بمجدك الذى كلّمتّ به عبدك و رسولك موسى بن عمران ( ع ) « مجد » همان عظمت ، جلالت و شرافت است و در معنى همانند شرف است و اگر گفته شود كه چرا در اينجا از ميان اين همه اوصاف جماليه ، فقط به مجد اشاره شده است ؟ جهت آن اشاره كردن و تشبيه دادن به شرافت كلام است كه خداوند خود نيز مى فرمايد : « ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ » « 3 » و گفتار ديگرش كه فرمود : « بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَّجِيدٌ * فِى لَوْحٍ مَّحْفُوظٍ » « 4 » و نيز فرمود : « ص وَالْقُرْآنِ ذِى الذِّكْرِ » « 5 » و تبيين اين مطلب نياز به مقدمه اى دارد كه به طور اختصار آن را بيان مى كنيم : بدان كه شرافت انسان بر ساير موجودات به علم اوست و به واسطه همان علم ، معلم ملائكه گرديد و مستحق سجود ملائك بر او شد . سپس از سوى ديگر شرف هر علمى ، به شرافت معلوم آن علم بستگى دارد پس اشرف علوم همان علم الهى است ؛ چرا كه معلوم آن ، اشرف معلومات است و قصدمان از آن ، به طور خاص علم توحيد ذاتى است و مرتبه پايين تر از آن در شرافت ، علم اسماء و صفات خداست كه علمى شريف است و در ميان علم به اسماء و صفات ، علمى وجود دارد كه به بيان مناسبت اسماء الهى با افعال الهى مى پردازد مثل اسم شافى براى مريض و طعام دهنده براى گرسنه و شنونده براى دعا كننده و امثال آنها .

--> ( 1 ) - اصول كافى ، ج 1 ، ص 131 ، حديث 5 ( باب فى ابطال الرويه ) اين روايت با اين تتمه ، در اينجا از امام باقر ( ع ) است نه از مولا على ( ع ) ولى فقرات اول آن روايت بعدى است . ( 2 ) - اصول كافى ، ج 1 ، ص 131 ، حديث 6 . ( 3 ) - ق ، 1 . ( 4 ) - بروج ، 21 و 22 . ( 5 ) - ص ، 1 .